Thor Heyerdahl: norweski żeglarz, podróżnik, który pływał po oceanach

1

Thor Heyerdahl, urodzony 6 października 1914 roku w Larvik w Norwegii, był światowej sławy badaczem, podróżnikiem i pisarzem, który zasłynął dzięki swoim śmiałym ekspedycjom mającym na celu udowodnienie możliwości transoceanicznych migracji i kontaktów między starożytnymi kulturami. Choć zmarł 18 kwietnia 2002 roku, jego życie i dokonania nadal fascynują, szczególnie poprzez legendarną wyprawę tratwą Kon-Tiki, która przyniosła mu międzynarodowe uznanie i Oscara za film dokumentalny. Jego prace, choć często kontrowersyjne, odważnie kwestionowały utarte ścieżki naukowe i inspirowały do ponownego spojrzenia na historię ludzkości.

Jako młody człowiek, Thor Heyerdahl studiował zoologię i geografię na Uniwersytecie w Oslo, gdzie jego akademickie zainteresowania rozwijały się pod okiem wybitnych promotorów. W życiu prywatnym jego pierwsze małżeństwo z Liv Coucheron-Torp w 1936 roku było początkiem wspólnej przygody, która doprowadziła ich na wyspy Markizy, a owocem tego związku było dwóch synów. Po rozwodzie w 1947 roku, tuż przed wyprawą Kon-Tiki, Heyerdahl kontynuował swoją karierę, która na zawsze zapisała się na kartach historii eksploracji.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 18 kwietnia 2002 roku miał 87 lat.
• Żona/Mąż: Liv Coucheron-Torp (pierwsza żona).
• Dzieci: Thor Jr. i Bjørn.
• Zawód: Badacz, podróżnik, pisarz.
• Główne osiągnięcie: Wyprawa tratwą Kon-Tiki (1947) i udowodnienie możliwości transoceanicznych migracji.

Podstawowe informacje biograficzne

Urodzenie i pochodzenie

Thor Heyerdahl urodził się 6 października 1914 roku w malowniczym mieście Larvik w Norwegii. Jego ojciec, Thor Heyerdahl (1869–1957), był mistrzem piwowarskim, a matka, Alison Lyng (1873–1965), zaszczepiła w młodym Thorze zamiłowanie do nauk przyrodniczych. To właśnie dom rodzinny i inspiracje matki stały się zalążkiem jego późniejszych zainteresowań badawczych, które miały odzwierciedlenie w jego niezwykłych wyprawach.

Wykształcenie i specjalizacja

Przyszły podróżnik zdobywał wiedzę na wydziale nauk biologicznych Uniwersytetu w Oslo, gdzie studiował zoologię i geografię. Jego edukacja akademicka, wspierana przez takich promotorów jak Kristine Bonnevie i Hjalmar Broch, koncentrowała się na kluczowych dziedzinach biologii, botaniki i zoologii. Choć jego późniejsze teorie często wykraczały poza tradycyjne ramy naukowe, to właśnie solidne podstawy z zakresu nauk przyrodniczych stanowiły fundament dla jego innowacyjnych, a czasem kontrowersyjnych, wypraw badawczych.

Życie prywatne i rodzinne Thor Heyerdahl

Pierwsze małżeństwo i rodzina

W 1936 roku, dzień przed wspólnym wyjazdem na wyspy Markizy, Thor Heyerdahl poślubił Liv Coucheron-Torp, która studiowała ekonomię. Z tego związku narodziło się dwóch synów: Thor Jr. i Bjørn. Małżeństwo zakończyło się rozwodem w 1947 roku, tuż przed kluczową dla jego kariery wyprawą Kon-Tiki. Pomimo rozstania, jego życie rodzinne było ważnym elementem jego biografii.

Wczesne pasje

Już od najmłodszych lat Thor Heyerdahl wykazywał niezwykłe zainteresowanie światem przyrody i teoriami ewolucji. W swoim domu rodzinnym stworzył nawet małe muzeum, którego główną atrakcją była żmija zygzakowata (*Vipera berus*). To wczesne zamiłowanie do obserwacji i zgłębiania tajemnic natury, inspirowane między innymi teorią ewolucji Karola Darwina, stanowiło zapowiedź jego przyszłych, wielkich odkryć i śmiałych teorii.

Kariera naukowa i ekspedycje

Wyprawa na Fatu Hiva (1937)

W 1937 roku, wraz ze swoją pierwszą żoną Liv, Thor Heyerdahl udał się na wyspę Fatu Hiva. Oficjalnym celem wyprawy była obserwacja rozprzestrzeniania się gatunków zwierząt, jednak para miała również ukryte pragnienie „ucieczki do mórz południowych”. Mieszkając w prymitywnych warunkach w dolinie Uia, Heyerdahl zaczął formułować swoje pierwsze teorie dotyczące możliwości kontaktów transoceanicznych, które później stanowiły podstawę jego najbardziej znanych ekspedycji.

Legendarna ekspedycja Kon-Tiki (1947)

Jednym z najbardziej doniosłych przedsięwzięć w karierze Thora Heyerdahla była legendarna ekspedycja Kon-Tiki w 1947 roku. Celem tej wyprawy było udowodnienie, że ludzie z Ameryki Południowej mogli zasiedlić Polinezję. Heyerdahl wraz z pięcioma odważnymi towarzyszami wyruszył z Peru na tratwie zbudowanej z drewna balsa, pokonując 8000 kilometrów przez Ocean Spokojny. Ta epicka podróż na wyspy Tuamotu trwała 101 dni i stała się symbolem ludzkiej determinacji i odwagi. Wyprawa Kon-Tiki, a także bestsellerowa książka i film dokumentalny o tym samym tytule, przyniosły mu światową sławę.

Warto wiedzieć: Wyprawa Kon-Tiki rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku z Callao w Peru i zakończyła po 101 dniach na wyspach Tuamotu na Pacyfiku.

Wyprawa Ra II (1970)

W 1970 roku Thor Heyerdahl podjął kolejną śmiałą próbę udowodnienia swoich teorii dotyczących starożytnych migracji. Tym razem, na łodzi zbudowanej z papirusu, nazwanej Ra II, przepłynął z zachodniego wybrzeża Afryki na Barbados. Ta ekspedycja miała na celu zademonstrowanie możliwości kontaktu między starożytnymi ludami i potwierdzenie, że prymitywne jednostki pływające były w stanie pokonywać ogromne dystanse oceaniczne. Wyprawa Ra II była kontynuacją jego badań nad prehistorycznymi podróżami morskimi.

Projekt „Poszukiwanie Odyna”

Pod koniec życia Thor Heyerdahl zaangażował się w projekt badawczy znany jako „Poszukiwanie Odyna”. Skupił się on na badaniach prowadzonych w Azerbejdżanie i Rosji (w mieście Azow), próbując udowodnić, że skandynawski bóg Odyn mógł być w rzeczywistości historycznym królem pochodzącym z regionu Kaukazu. Projekt ten, podobnie jak jego wcześniejsze prace, budził zainteresowanie i dyskusje w środowisku naukowym.

Służba wojskowa

Podczas II wojny światowej, po okupacji Norwegii przez nazistowskie Niemcy, Thor Heyerdahl aktywnie zaangażował się w działania wojenne. Od 1944 roku służył w Wolnych Siłach Norweskich, stacjonując w najbardziej wysuniętej na północ prowincji Finnmark. Jego postawa w tym trudnym okresie świadczy o jego patriotyzmie i zaangażowaniu w obronę ojczyzny.

Osiągnięcia, nagrody i dziedzictwo

Sukces filmowy i nagrody

Ekspedycja Kon-Tiki przyniosła Thorowi Heyerdahlowi nie tylko sławę podróżnika, ale także uznanie w świecie filmu. Dokumentalny film z tej wyprawy zdobył prestiżową nagrodę Oscara w 1951 roku. Co więcej, w 2012 roku powstała fabularyzowana wersja historii Kon-Tiki, która jako pierwszy norweski film w historii otrzymała jednocześnie nominację do Oscara i Złotego Globu, co świadczy o ponadczasowym charakterze tej opowieści.

Archiwum UNESCO

Dziedzictwo Thora Heyerdahla zostało docenione na arenie międzynarodowej. W maju 2011 roku jego Archiwa zostały wpisane na prestiżową listę UNESCO „Pamięć Świata”. Ten niezwykle cenny zbiór obejmuje dokumenty z lat 1937–2002, w tym osobiste pamiętniki, listy prywatne oraz szczegółowe plany jego licznych wypraw, stanowiąc bezcenne źródło wiedzy o jego życiu i pracy.

Teorie i kontrowersje

Teoria o „Ludziach Tiki”

Jedną z najbardziej dyskusyjnych teorii Thora Heyerdahla była jego hipoteza dotycząca pochodzenia mieszkańców Polinezji. Wierzył on, że wyspy te zostały pierwotnie skolonizowane przez białą, brodatą rasę czcicieli słońca wywodzącą się z Bliskiego Wschodu. Według jego koncepcji, grupa ta miała przez Amerykę Środkową dotrzeć do Peru, a stamtąd podjąć podróż na Pacyfik. Teoria ta, znana jako „Teoria o Ludziach Tiki”, była inspirowana odkryciami archeologicznymi i obserwacjami.

Zarzuty o rasizm i pseudonaukę

Pogłębiona analiza teorii Thora Heyerdahla ujawniła pewne kontrowersje. Jego koncepcje były często krytykowane za eurocentryzm i nadmierne przywiązanie do „hiperdyfuzjonizmu”, czyli idei, że innowacje kulturowe rozprzestrzeniają się głównie z jednego centrum cywilizacyjnego. Krytycy zarzucali mu, że jego teorie sugerują brak wiary w zdolności nawigacyjne i innowacyjność ludów nienależących do rasy białej, co budziło zastrzeżenia etyczne i naukowe.

Konfrontacja z Hōkūleʻa

W 1976 roku, w odpowiedzi na teorie Heyerdahla, zbudowano replikę tradycyjnej polinezyjskiej łodzi o nazwie Hōkūleʻa. Łódź ta, pod dowództwem polinezyjskich żeglarzy, odbyła rejs z Hawajów na Tahiti, korzystając wyłącznie z tradycyjnych metod nawigacji. Rejs Hōkūleʻa miał na celu bezpośrednie obalenie teorii Heyerdahla o „przypadkowym dryfowaniu” i udowodnienie, że Polinezyjczycy byli biegłymi żeglarzami, którzy świadomie eksplorowali Pacyfik. To wydarzenie stanowiło ważny punkt w debacie nad prehistorycznymi migracjami.

Ciekawostki z życia Thor Heyerdahl

Lęk przed wodą

Pomimo swojej sławy jako niestrudzony żeglarz i podróżnik morski, Heyerdahl w dzieciństwie dwukrotnie o mało nie utonął. To traumatyczne doświadczenie sprawiło, że przez całe życie nie czuł się w pełni pewnie w wodzie. Sam przyznał, że podczas każdej z jego wypraw na tratwach zdarzały się momenty, w których odczuwał realny strach o swoje życie, co dodaje jego dokonaniom jeszcze większej rangi.

Piramidy w Güímar

Thor Heyerdahl wykazywał zainteresowanie nie tylko podróżami morskimi, ale także tajemnicami archeologicznymi. Zaangażował się w badanie struktur schodkowych znajdujących się na Teneryfie, w miejscowości Güímar. Twierdził, że są to starożytne piramidy, zbudowane zgodnie z zasadami astronomicznymi, co stanowiło kolejny przykład jego skłonności do poszukiwania dowodów na istnienie dawnych, zaawansowanych cywilizacji.

Kolekcja Bjarne Kroepeliena

Podczas studiów na Uniwersytecie w Oslo, Thor Heyerdahl miał dostęp do niezwykle cennego zasobu. Korzystał z największej wówczas prywatnej kolekcji książek poświęconych Polinezji, należącej do handlarza winem Bjarne Kroepeliena. Ta kolekcja, bogata w materiały dotyczące kultury i historii wysp Pacyfiku, później stała się częścią działu badawczego Muzeum Kon-Tiki, wspierając dalsze prace Heyerdahla.

Niespełnione plany

Nawet w ostatnich dniach życia Thor Heyerdahl nie przestawał planować nowych przedsięwzięć. Przed śmiercią w 2002 roku, wyrażał nadzieję na rozpoczęcie kolejnego projektu archeologicznego na Samoa. Jego nieustająca ciekawość świata i pragnienie odkrywania jego tajemnic trwały aż do samego końca.

Śmierć i upamiętnienie

Thor Heyerdahl zmarł 18 kwietnia 2002 roku w wieku 87 lat, w Colla Micheri we Włoszech, podczas wizyty u swojej rodziny. Jego odejście było znaczącym wydarzeniem dla świata nauki i eksploracji. Rząd norweski uhonorował go państwowym pogrzebem, który odbył się 26 kwietnia 2002 roku w katedrze w Oslo, podkreślając jego zasługi dla Norwegii i świata. Dziedzictwo Thora Heyerdahla, w postaci jego teorii, wypraw i archiwów wpisanych na listę UNESCO, pozostaje żywe i inspiruje kolejne pokolenia badaczy i podróżników.

Kluczowe daty w życiu Thora Heyerdahla

Thor Heyerdahl pozostaje postacią, która wywarła znaczący wpływ na nasze rozumienie historii ludzkich migracji i możliwości eksploracji. Jego odważne ekspedycje, takie jak legendarna wyprawa Kon-Tiki, nie tylko dowiodły jego niezwykłej determinacji i umiejętności nawigacyjnych, ale także zainspirowały miliony ludzi na całym świecie do kwestionowania utartych schematów i podążania za własnymi pasjami badawczymi. Choć jego teorie budziły kontrowersje, nie można odmówić mu zasługi w pobudzeniu dyskusji naukowej i rozbudzeniu zainteresowania prehistorycznymi podróżami morskimi.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Thor_Heyerdahl