Rousseau: Jean-Jacques, filozof, pisarz, myśliciel Oświecenia

1

Jean-Jacques Rousseau, urodzony 28 czerwca 1712 roku w Republice Genewy, był jednym z najwybitniejszych filozofów, pisarzy i kompozytorów epoki oświecenia. Choć jego życie było burzliwe, a poglądy często budziły kontrowersje, jego myśl wywarła fundamentalny wpływ na rozwój zachodniej cywilizacji. W wieku 66 lat, 2 lipca 1778 roku, zmarł w miejscowości Ermenonville w Pikardii, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które do dziś kształtuje nasze rozumienie społeczeństwa, edukacji i polityki.

Jean-Jacques Rousseau miał 66 lat w momencie śmierci. Jego życie prywatne, naznaczone długoletnim związkiem z Thérèse Levasseur, oraz jego kariera zawodowa, od przełomowej nagrody w Dijon po publikację dzieł takich jak „Umowa społeczna” i „Emil, czyli o wychowaniu”, stanowią fascynujący obraz intelektualisty kształtującego epokę.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 66 lat w momencie śmierci (urodzony 28 czerwca 1712, zmarł 2 lipca 1778)
• Żona/Mąż: Partnerka życiowa Thérèse Levasseur (związek od 1745 do śmierci)
• Dzieci: Brak szczegółowych informacji w dostarczonym tekście o dzieciach.
• Zawód: Filozof, pisarz, kompozytor, teoretyk muzyki
• Główne osiągnięcie: Uznawany za prekursora nowoczesnej autobiografii dzięki dziełu „Wyznania” oraz autor przełomowych dzieł „Umowa społeczna” i „Emil, czyli o wychowaniu”.

Jean-Jacques Rousseau: Od Obywatela Genewy do Myśliciela Oświecenia

Podstawowe Informacje o Jean-Jacques’u Rousseau

Dane osobowe i pochodzenie

Jean-Jacques Rousseau, którego pełne imię brzmiało Jean-Jacques Rousseau, przyszedł na świat 28 czerwca 1712 roku w Republice Genewy. To historyczne miasto-państwo, będące wówczas protestanckim sojusznikiem Konfederacji Szwajcarskiej, stanowiło kolebkę dla myśliciela, który na zawsze odcisnął swoje piętno na historii filozofii i literatury. Rodzina Rousseau miała głębokie korzenie w Genewie, osiedlając się tam pięć pokoleń przed narodzinami filozofa. Jego przodek, Didier Rousseau, uciekł z Francji w 1549 roku, szukając schronienia przed prześladowaniami ze strony katolików, co stanowi ważny kontekst dla późniejszych przekonań i dumy Rousseau z jego obywatelskiego pochodzenia.

Przez całe swoje dorosłe życie Jean-Jacques Rousseau był niezwykle dumny ze swojego pochodzenia i statusu społecznego, często podpisując swoje dzieła jako „Jean-Jacques Rousseau, Obywatel Genewy” (Citizen of Geneva). Ten gest podkreślał jego silne przywiązanie do miasta urodzenia i jego republikańskich ideałów, które często pojawiały się w jego późniejszych pracach. Filozof zmarł 2 lipca 1778 roku, w wieku 66 lat, w malowniczej miejscowości Ermenonville w Pikardii, na terenie ówczesnego Królestwa Francji, pozostawiając po sobie bogate dziedzictwo intelektualne.

Życie Prywatne i Rodzinne Rousseau

Wczesne lata i relacja z ojcem

Narodziny Jean-Jacques’a Rousseau były naznaczone tragizmem. Sam filozof wspominał, że przyszedł na świat „prawie umierający”, a jego matka, Suzanne Bernard Rousseau, zmarła na gorączkę połogową zaledwie dziewięć dni po jego urodzeniu. Ta wczesna strata matki z pewnością wpłynęła na jego późniejsze życie i twórczość. Opiekę nad młodym Jean-Jacquesem przejął jego ojciec, Isaac Rousseau, z zawodu zegarmistrz. Ojciec okazał się niezwykle ważną postacią w jego dzieciństwie, od piątego roku życia zachęcając syna do czytania. Wspólne lektury, często odbywające się w nocy, obejmowały zarówno popularne romanse, jak i klasyków literatury, takich jak dzieła Plutarcha, co stanowiło fundament jego wczesnej edukacji i rozbudziło w nim zamiłowanie do słowa pisanego.

Gdy Jean-Jacques miał dziesięć lat, jego ojciec popadł w poważny konflikt prawny z majętnym właścicielem ziemskim. Aby uniknąć niekorzystnego wyroku sądowego, Isaac Rousseau podjął decyzję o ucieczce do Nyon. Ten incydent doprowadził do rozpadu rodziny i ograniczył kontakt ojca z synem, pozostawiając młodego Jean-Jacquesa w trudnej sytuacji. W wieku 13 lat przyszły filozof został oddany na naukę do grawera, który stosował wobec niego przemoc fizyczną. Okrutne traktowanie przez mistrza sprawiło, że 14 marca 1728 roku, w wieku zaledwie 15 lat, Rousseau uciekł z Genewy, rozpoczynając nowy etap swojego życia, naznaczony tułaczką i poszukiwaniem własnej drogi.

Kluczowe postacie w życiu

Po ucieczce z rodzinnego miasta, w wieku 15 lat, Jean-Jacques Rousseau trafił pod opiekę Françoise-Louise de Warens w Sabaudii. Postać ta odegrała kluczową rolę w jego dalszym życiu, wpływając znacząco na jego edukację i proces przejścia na katolicyzm. De Warens zapewniła mu schronienie i wsparcie, otwierając przed nim nowe perspektywy. W młodości, będąc pod głębokim wrażeniem nabożeństw religijnych, Rousseau przez pewien czas poważnie marzył o tym, aby zostać protestanckim ministrem (pastorem), co świadczy o jego wczesnych poszukiwaniach duchowych i intelektualnych.

Wychowując się w dzielnicy rzemieślników, Rousseau nabrał szacunku do pracy fizycznej. Ta perspektywa wpłynęła na jego późniejsze poglądy, w których krytykował „artystów” za tworzenie kosztownych błyskotek jedynie dla zamożnych. Zamiłowanie do milicji obywatelskich było kolejną cechą jego osobowości, z nostalgią wspominał sceny z dzieciństwa, gdy mieszkańcy Genewy uczestniczyli w ćwiczeniach milicji, uważając je za ucieleśnienie ducha ludu i wspólnoty.

Związek z Thérèse Levasseur

Od 1745 roku aż do swojej śmierci w 1778 roku Jean-Jacques Rousseau pozostawał w długoletnim związku z Thérèse Levasseur. Ich relacja, trwająca ponad trzy dekady, towarzyszyła mu w najbardziej płodnym okresie jego twórczości. Thérèse była jego partnerką życiową przez ponad trzydzieści lat, współuczestnicząc w jego intelektualnych i artystycznych poszukiwaniach. Ich związek, choć burzliwy i często przedmiotem dyskusji, stanowił stały element jego życia prywatnego aż do jego ostatnich dni.

Kariera Zawodowa i Twórczość Jean-Jacques’a Rousseau

Początki kariery i edukacja

Droga zawodowa Jean-Jacques’a Rousseau była długa i wyboista, naznaczona licznymi zwrotami. W wieku 13 lat został oddany na naukę do grawera, gdzie doświadczył przemocy fizycznej. Te traumatyczne przeżycia stanowiły bezpośrednią przyczynę jego ucieczki z Genewy 14 marca 1728 roku. Po tym wydarzeniu, w wieku 15 lat, Rousseau trafił pod opiekę Françoise-Louise de Warens w Sabaudii. Tam przeszedł na katolicyzm, co stanowiło ważny etap w jego życiu, otwierając mu drzwi do nowych środowisk i możliwości. Jego wczesna edukacja była nietypowa – nie pamiętał momentu, w którym nauczył się czytać, a jego wiedza opierała się głównie na nocnym czytaniu książek z ojcem i późniejszej autodedykacji. W młodości, pod wrażeniem religijnych obrzędów, rozważał drogę duchowną, marząc o zostaniu protestanckim pastorem.

Rousseau nie pamiętał momentu, w którym nauczył się czytać, a jego wczesna edukacja opierała się głównie na nocnym czytaniu książek z ojcem. Ten sposób zdobywania wiedzy, oparty na samodzielności i pasji do lektury, ukształtował jego późniejsze podejście do edukacji, które opisał w swoim wpływowym dziele „Emil, czyli o wychowaniu”. W młodości, będąc pod głębokim wrażeniem nabożeństw religijnych, Rousseau przez pewien czas poważnie marzył o tym, aby zostać protestanckim ministrem (pastorem), co świadczy o jego poszukiwaniach duchowych i intelektualnych na wczesnym etapie życia. Wychowując się w dzielnicy rzemieślników, Rousseau nabrał szacunku do pracy fizycznej. Krytykował „artystów” za tworzenie kosztownych błyskotek wyłącznie dla bogaczy, ceniąc bardziej praktyczne umiejętności i pracę.

Przełomowe osiągnięcia literackie

Kariera literacka Jean-Jacques’a Rousseau nabrała tempa w 1750 roku, kiedy to zdobył nagrodę Akademii w Dijon za swój esej. To wyróżnienie stało się fundamentem jego późniejszej sławy jako czołowego myśliciela oświecenia. Esej ten, będący odpowiedzią na konkurs ogłoszony przez akademię, poruszał problematykę wpływu nauk i sztuk na moralność ludzką, kwestionując dotychczasowe poglądy na postęp cywilizacyjny i jego związek z rozwojem moralnym. Praca ta, zatytułowana „Rozprawa o naukach i sztukach”, wywołała szeroką dyskusję i ugruntowała pozycję Rousseau jako oryginalnego myśliciela. To właśnie to dzieło, ogłoszone przez akademię w Dijon, otworzyło mu drzwi do europejskich salonów intelektualnych i stało się zapowiedzią jego przyszłych, rewolucyjnych idei.

W 1752 roku Rousseau przedstawił swoje dzieło „Le Devin du Village” (Wróżbita ze wsi), które zostało entuzjastycznie przyjęte. W 1754 roku opublikował „Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi”, gdzie analizował genezę nierówności społecznych. Dzieło to, będące analizą stanu natury i rozwoju społeczeństwa, stanowiło ważny wkład w dyskusję o naturze ludzkiej i formach organizacji społecznej. W 1755 roku ogłoszona została jego praca „Uwagi o rządzie”, a później także „Uwagi o rządzie polskim”, co świadczy o jego zaangażowaniu w problematykę polityczną i społeczną. W 1761 roku ukazała się jego powieść sentymentalna „Julia, czyli nowa Heloiza”, która odniosła ogromny sukces i odegrała kluczową rolę w rozwoju preromantyzmu oraz romantyzmu, wprowadzając nowe wątki uczuciowe i egzystencjalne do literatury.

Najważniejsze dzieła i ich wpływ

Jednym z najważniejszych dzieł Jean-Jacques’a Rousseau, opublikowanym w 1762 roku, jest „Umowa społeczna” (The Social Contract). W tej przełomowej pracy filozof nakreślił podstawy legitymizacji władzy politycznej, opierając ją na idei woli powszechnej i suwerenności ludu. Koncepcja ta wywarła ogromny wpływ na myśl polityczną, inspirując rewolucje i ruchy demokratyczne w późniejszych wiekach. W tym samym roku wydany został również „Emil, czyli o wychowaniu”, traktat pedagogiczny, który zrewolucjonizował postrzeganie procesu nauczania i wychowania, postulując podejście zgodne z naturą i indywidualnymi potrzebami dziecka. Dzieło to zostało potępione przez Sorbonę, co zmusiło Rousseau do ucieczki z Francji.

Rousseau uznawany jest za inicjatora nowoczesnej autobiografii dzięki ukończonemu w 1770 roku dziełu „Wyznania” (Confessions). W tej szczerej i intymnej relacji filozof odsłonił swoje życie, myśli i uczucia, tworząc nowy gatunek literacki, który inspirował kolejne pokolenia pisarzy. Jego powieść sentymentalna „Julia, czyli nowa Heloiza” z 1761 roku odniosła ogromny sukces i odegrała kluczową rolę w rozwoju preromantyzmu oraz romantyzmu, wprowadzając nowe wątki uczuciowe i egzystencjalne do literatury. Wkład Rousseau w literaturę francuską i europejską był nieoceniony, a jego dzieła nadal stanowią przedmiot analiz i debat.

Innowacje w gatunku autobiografii

Jean-Jacques Rousseau jest powszechnie uznawany za pioniera nowoczesnej autobiografii. Jego dzieło „Wyznania” (Confessions), ukończone w 1770 roku, stanowiło przełom w sposobie przedstawiania własnego życia i wewnętrznego świata. Zamiast skupiać się na zewnętrznych wydarzeniach i osiągnięciach, Rousseau zagłębił się w analizę swoich uczuć, myśli, wątpliwości i motywacji. Ta głęboka introspekcja i szczerość w odsłanianiu własnych słabości i sprzeczności stały się wzorem dla późniejszych twórców autobiograficznych. „Wyznania” nie były jedynie kroniką życia, ale przede wszystkim próbą zrozumienia siebie i swojej relacji ze światem, co nadało gatunkowi nowy wymiar psychologiczny i egzystencjalny.

Warto wiedzieć: „Wyznania” zostały opublikowane pośmiertnie w 1782 roku, co podkreśla ich intymny i osobisty charakter.

Wpływ na literaturę i myśl epoki

Twórczość Jean-Jacques’a Rousseau miała ogromny wpływ na myśl epoki oświecenia oraz na rozwój późniejszych nurtów literackich i filozoficznych. Jego idee dotyczące umowy społecznej, natury ludzkiej i edukacji inspirowały rewolucjonistów francuskich, a jego koncepcje pedagogiczne wywarły trwały wpływ na systemy edukacyjne w całej Europie. Szczególnie powieść „Julia, czyli nowa Heloiza” odegrała kluczową rolę w rozwoju preromantyzmu i romantyzmu, wprowadzając nowe wątki uczuciowe i egzystencjalne do literatury. Wpływ Rousseau na literaturę francuską i europejską jest trudny do przecenienia; jego dzieła nadal stanowią przedmiot analiz i debat, a jego idee dotyczące wolności, równości i natury ludzkiej pozostają aktualne.

Działalność Muzyczna

Rousseau jako kompozytor i teoretyk muzyki

Jean-Jacques Rousseau nie był jedynie wybitnym filozofem i pisarzem, ale również aktywnym kompozytorem i teoretykiem muzyki. Jego zainteresowania muzyczne były głębokie i wszechstronne, co znalazło odzwierciedlenie w jego dorobku. Choć znany jest przede wszystkim jako myśliciel, jego wkład w rozwój teorii muzyki i praktyki kompozytorskiej był znaczący. W swoim traktacie „Sur la musique” (O muzyce) z 1753 roku, Rousseau analizował zagadnienia harmonii, melodii i formy muzycznej, prezentując swoje oryginalne poglądy na rolę muzyki w życiu człowieka i społeczeństwa. Jego podejście do muzyki często nawiązywało do idei naturalności i ekspresji emocjonalnej, co wpisywało się w szerszy kontekst jego filozofii.

Jego dorobek muzyczny obejmuje również działalność jako kopista muzyczny oraz teoretyka. W ramach swojej kariery muzycznej Rousseau zajmował się pisaniem librett oraz komponowaniem utworów scenicznych. Jednym z jego najbardziej znanych dzieł muzycznych jest opera „Le Devin du Village” (Wróżbita ze wsi) z 1752 roku, która cieszyła się dużą popularnością i była wielokrotnie wystawiana. Opera ta, charakteryzująca się prostotą melodii i wyrazistością tekstu, stanowiła przykład jego podejścia do tworzenia muzyki, która miała odzwierciedlać naturalne emocje i ludowe tradycje. Jego zainteresowania muzyczne obejmowały również tworzenie pieśni i innych mniejszych form wokalnych i instrumentalnych, co dowodzi jego wszechstronności artystycznej. Wkład Rousseau w dziedzinę muzyki, choć często przyćmiony przez jego dokonania filozoficzne, był istotny i stanowi integralną część jego dziedzictwa.

Nagrody i Uznanie

Wyróżnienia akademickie

Kariera Jean-Jacques’a Rousseau nabrała tempa w 1750 roku, kiedy to zdobył prestiżową nagrodę od Akademii w Dijon za swój esej. To właśnie to wyróżnienie, przyznane za pracę konkursową, otworzyło mu drzwi do europejskich salonów intelektualnych i ugruntowało jego pozycję jako czołowego myśliciela epoki oświecenia. Esej ten, zatytułowany „Rozprawa o naukach i sztukach”, stanowił odważną krytykę postępu cywilizacyjnego i jego wpływu na moralność, kwestionując powszechnie panujące wówczas przekonania. Zdobycie tej nagrody było dla Rousseau kluczowym momentem, który pozwolił mu na dalszy rozwój swoich idei i publikację kolejnych, przełomowych dzieł. Wyróżnienie to potwierdziło jego talent i oryginalność, przyciągając uwagę zarówno środowiska naukowego, jak i szerszej publiczności.

Kontrowersje i Skandale w Życiu Rousseau

Konflikty z władzami

Publikacja dzieł Jean-Jacques’a Rousseau, takich jak „Emil, czyli o wychowaniu” (1762) i „Umowa społeczna” (1762), wywołała znaczący skandal i spotkała się z ostrą krytyką ze strony władz religijnych i politycznych. Zarówno „Emil”, który podważał tradycyjne metody wychowania i kwestionował rolę religii w kształtowaniu młodego człowieka, jak i „Umowa społeczna”, z jej ideami suwerenności ludu i woli powszechnej, stanowiły wyzwanie dla istniejącego porządku. W efekcie tych publikacji, dzieła Rousseau zostały potępione, a sam filozof zmuszony do ucieczki z Francji i Szwajcarii, gdzie również napotkał na sprzeciw. Te prześladowania i zakazy świadczą o rewolucyjnym charakterze jego myśli i jej potencjale do kwestionowania ustalonych norm społecznych i politycznych.

Publikacja „Emila, czyli o wychowaniu” w 1762 roku wywołała skandal, który zmusił Rousseau do ucieczki z Francji i Szwajcarii. W tym samym roku, w którym ukazała się „Umowa społeczna”, dzieła te zostały potępione przez władze. Jego powrót do Francji nastąpił w 1767 roku, jednak jego życie wciąż było naznaczone konfliktami. W 1766 roku, podczas pobytu w Wielkiej Brytanii, Rousseau popadł w głośny i bolesny konflikt z filozofem Davidem Hume’em. Spór ten był wynikiem narastającej u Rousseau paranoi i poczucia bycia prześladowanym, co doprowadziło do zerwania ich przyjaźni i wzajemnych oskarżeń. Relacja Rousseau z innymi wielkimi postaciami epoki, takimi jak Wolter i król Prus, Fryderyk Wielki, była skomplikowana i często antagonistyczna. Pomimo wspólnej epoki oświecenia, ich poglądy i charaktery często prowadziły do sporów i nieporozumień, co ilustruje złożoność intelektualnych i osobistych relacji tamtych czasów.

Ciekawostki z Życia Jean-Jacques’a Rousseau

Poglądy na społeczeństwo i obywatelstwo

Jean-Jacques Rousseau przez całe życie z nostalgią wspominał sceny z dzieciństwa, gdy mieszkańcy Genewy uczestniczyli w ćwiczeniach milicji. Uważał te wydarzenia za ucieleśnienie ducha ludu, wspólnoty i obywatelskiego zaangażowania. Ta fascynacja milicją obywatelską odzwierciedla jego głębokie przekonanie o wadze aktywnego udziału obywateli w życiu publicznym i ich odpowiedzialności za losy państwa. Jego duma z bycia „Obywatelem Genewy” była wyrazem tego przywiązania do idei republikańskich i obywatelskich cnót, które starał się propagować w swojej twórczości. Rousseau wierzył, że prawdziwa wolność i sprawiedliwość osiągalne są jedynie w społeczeństwie, w którym obywatele są świadomi swoich praw i obowiązków.

Jego poglądy na rzemiosło były nacechowane szacunkiem. Wychowując się w dzielnicy rzemieślników, Rousseau nabrał głębokiego szacunku do pracy fizycznej i umiejętności praktycznych. Krytykował „artystów” za tworzenie kosztownych błyskotek wyłącznie dla bogaczy, co było dla niego przejawem oderwania od rzeczywistości i społecznej niesprawiedliwości. Uważał, że prawdziwa wartość tkwi w pracy, która służy społeczeństwu i zaspokaja jego potrzeby. Ta postawa odzwierciedlała jego szacunek dla prostych ludzi i ich codziennego trudu, kontrastując z powierzchownością i sztucznością, które dostrzegał w świecie arystokracji i elit.

Nietypowe doświadczenia edukacyjne

Edukacja Jean-Jacques’a Rousseau była daleka od konwencjonalnych ścieżek. Filozof nie pamiętał momentu, w którym nauczył się czytać, a jego wczesna edukacja opierała się głównie na nocnym czytaniu książek z ojcem. Ten nietypowy sposób zdobywania wiedzy, oparty na samodzielności i pasji do lektury, stanowił fundament jego późniejszego podejścia do teorii wychowania. W wieku 13 lat został oddany na naukę do grawera, gdzie doświadczył przemocy fizycznej, co doprowadziło do jego ucieczki z Genewy w 1728 roku. Po ucieczce, w wieku 15 lat, trafił pod opiekę Françoise-Louise de Warens w Sabaudii, która odegrała kluczową rolę w jego edukacji i przejściu na katolicyzm. Te doświadczenia ukształtowały jego późniejsze poglądy na naturę dziecka i rolę edukacji, które przedstawił w swoim rewolucyjnym dziele „Emil, czyli o wychowaniu”.

Aspiracje i zainteresowania z młodości

W młodości, będąc pod głębokim wrażeniem nabożeństw religijnych, Jean-Jacques Rousseau przez pewien czas poważnie marzył o tym, aby zostać protestanckim ministrem (pastorem). Ta wczesna fascynacja duchowością świadczy o jego głębokich poszukiwaniach egzystencjalnych i chęci odnalezienia swojego miejsca w świecie. Jego zainteresowania wykraczały jednak daleko poza sferę religijną. W wieku 13 lat został oddany na naukę do grawera, ale doświadczenia tam zdobyte skłoniły go do ucieczki. Po ucieczce z Genewy w wieku 15 lat, pod opieką Françoise-Louise de Warens, przeszedł na katolicyzm, co było kolejnym ważnym momentem w jego duchowym i intelektualnym rozwoju. Te wczesne doświadczenia, pełne zwrotów akcji i poszukiwań, stanowiły ważny etap kształtowania jego osobowości i myśli.

Kluczowe Dzieła Jean-Jacques’a Rousseau

• „Rozprawa o naukach i sztukach” (1750)
• „Le Devin du Village” (1752)
• „Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi” (1754)
• „Uwagi o rządzie” (1755)
• „Julia, czyli nowa Heloiza” (1761)
• „Umowa społeczna” (1762)
• „Emil, czyli o wychowaniu” (1762)
• „Wyznania” (ukończone w 1770, opublikowane w 1782)

Kalendarium Życia Jean-Jacques’a Rousseau

Kluczowe Postacie w Życiu Jean-Jacques’a Rousseau

• **Isaac Rousseau:** Ojciec, zegarmistrz, który zachęcał syna do czytania.
• **Suzanne Bernard Rousseau:** Matka, zmarła dziewięć dni po urodzeniu syna.
• **Françoise-Louise de Warens:** Opiekunka i mentorka w młodości, która odegrała kluczową rolę w jego edukacji i przejściu na katolicyzm.
• **Thérèse Levasseur:** Partnerka życiowa od 1745 roku aż do śmierci Rousseau.
• **Didier Rousseau:** Przodek, który uciekł z Francji przed prześladowaniami w 1549 roku.
• **David Hume:** Filozof, z którym Rousseau popadł w głośny konflikt.
• **Wolter:** Postać epoki oświecenia, z którą Rousseau utrzymywał skomplikowane relacje.
• **Fryderyk Wielki:** Król Prus, z którym Rousseau również miał antagonistyczne relacje.

Jean-Jacques Rousseau, poprzez swoje dzieła o wychowaniu i społeczeństwie, przypomina nam o fundamentalnej wartości podążania za głosem natury i pielęgnowania autentyczności w procesie rozwoju. Jego myśl, choć często kontrowersyjna, pozostaje nieodłącznym elementem dziedzictwa intelektualnego Zachodu, inspirując kolejne pokolenia do refleksji nad naturą ludzką i idealnym ustrojem społecznym.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Jacques_Rousseau